حالت وجودی کیفیت طراحی شهری
حالت وجودی کیفیت طراحی شهری آن است . (mode of existence) یکی از پرسش های اساسی در بحث "کیفیت"، مسأله حالت وجودی به عبارت دیگر هنگام ی که گفته م ی شود شیئی معینی دارای کیفیت خاصی است ( نظیر یک خیابان زیبا ) ، آیا به این مفهوم است که این خود شیئی است که مالک کیفیت مزبور است؟ و چنانچه این گونه است ، چنین کیفیتی چیست؟ یا این که منظور این است که این " ما " (mode of reality) " "حالت واقعی می کنیم؟ یا این که منظور این (project) هستیم که کیفیت زیبایی را به آن خیابان اعطاء و فرافکنی است که کیفیت زیبایی زمانی امکان تجلی و وجود می یابد که ما خیابان را مورد مشاهده قرار داده باشیم؟
بحث فوق این پرسش را که چگونه و در کجا چنین کیفیت هایی وجود دار ند؟ طرح می نماید . پاسخ این و ی ا (perceiver’s mind) پرسش، یعنی این که آیا کیفیت های زیباشناختی در ذهن ادراک کنندۀ
مشهور (duality) وجود دارد را می توان در قالب دوگانگی ( perceived object) در شیئی ادراک شدۀ یا "فاعل شناسایی" و "شیئی شناسایی شده" صورت بندی نمود . (subject- object) " "سوژه" و " اُبژه از این رو گفته می شود کیفیت یک شیئی از دو منبع یا دو عرصه سرچشمه می گیرد:
-1 عرصه "ذهنی" فرد ، و

-2 عرصه "عینی" شیئی.
بر اساس این ن ظریه ، کیفیت هایی که متعلق به "عرصه ذهنی " هستند، کیفیت هایی به شمار می روندفرد ساکن هستند . متقابلاَ، کیفیت هایی مرتبط با "عرصۀ عین " کی فیات متعلق ( ego) " که درون "ضمیر به شیئی هست که به شکل "موجودیتی خارجی " در معرض ذهن قرار گرفته و با حقایق جهان خارج را می توان به عنوان "ارزش هایی " ( ego-related qualities)" " سروکار دارند. "کیفیت های ضمیری که به دشواری قابل کمی شدن بوده و به سختی م ی توان آنها را انداز ه گیری نمود معرفی کرد . کیفیت هایمرتبط با بیان مطلوب یا نامطلوب و زشت و زیبا بودن اشیاء معمولاَ از این دسته هستند . بر خلاف اشیاء را می توان به عنوان کیفیاتی (fact-related qualities) " کیفیت های ضمیری، "کیفیت های حقیقی که ماهیتی قابل اندازه گیری دارند، و ب ه ظرفیت های قابل سنجشی نظیر وز ن، ارتفاع و سرعت ارتباط دارند، معرفی نمود.
(qualities of desirability) " ارزش های ذهنی-روانی یک شیئی که ازآنها به عنوان"کیفیت های مطلوبیت شیئی نام می برند ( نظیر زیبایی ) از "فرد" نشأت می گیرد؛ در حال ی که مقیاس های انداز ه گیری عینی نام می برند، از خود شیئی (qualities of capacity) " اشیاء که از آن به عنوان "کیفیت های ظرفیتی سرچشمه می گیرد. از این رو درمورد کیفیت یک شیئی می توان گفت :
"کیفیت یک شیئی درجه و میزان برتری ، مشابهت یا فروتری آن نسبت به اشیاء دیگر است که توسطانسان از طریق ذهنی و عینی ب ه عنوان مجموع ه ویژگ ی های آن شیئی درک و محسوب م ی گ ردد. کیفیت نشأت می یابد که ب ه ترتیب آنها را (object) " فرد و خود "شیئی (ego) " یک شیئی از دو منبع "ضمیر نامیده، بیانگر دو گروه "کیفیت های مطلوبیتی " ( measure) " و "مقیاس اندازه گیری (value) " "ارزش اشیاء هستند." (qualities of capacity) " و "کیفیت های ظرفیتی ( qualities of desirability) ١حال، پس از طرح مقدمات فوق، م ی توان نظریات س ه گانه موجود در زمینه حالت وجودی کیفیت طراحی شهری را به شرح زیر معرفی نمود :
الف- تلقی "کیفیت طراحی شهری " به مثابه کیفیت و صفتی که ذاتیِ محیط کالبدی بوده و به شکل مستقل از ناظر وجود دارد : بسیاری از طراحان شهری نو - خردگرا را می توان از جمله
طرفداران این نظریه دانست . آنان کیفیت طراحی شهری را ماهیتی متعلق به محیط و به طور مشخص متعلق به "فرم" می دانند. برای مثال، "آلدو روسی " در کتاب "معماری شهر " بر اص الت
فرم ها و نقش تعیین کننده آنها در خلق کیفیت های محیطی (مستقل از عملکرد آنها ) می پردازد . 2 آلدو روسی بررسی و مطالعه کیفی ت های محیطی را از طریق کندوکاو در محتویات ذهنی - روانی
ادراک کنندگان فضا و استفاده از علوم رفتاری (نظیر روانشناسی ) را در کشف کیفی ت ه ای طراحی شهری شدیداَ مورد انتقاد قرار داده و بر این باور است که اساساَ چنین علومی قادر نیستند
اطلاعات با اهمیتی را به "دانش طراحی فر م ها" اضافه نمایند . 3 از نظر وی، برخی از "فرم"ها به بوده و قادرند ب ا پذیرفتن (timeless) " شکل ذاتی واجد کیفیت هایی هستند که "بی زمان
عملکردهای گوناگون در عصره ای مختلف تداوم تاریخی یابند . براساس چنین دیدگاهی "کیفیت طراحی شهری " کیفیتی است که به نحو جبری از محیط و به طور مشخص از فرم
از جمله صاحب ( environmental determinism " محیط نشأت می گیرد ("جبریت محیطی های محیط (pattern) " نظرانی که کیفیت طراحی ش هری و معماری را تابعی از کیفیت "الگو
می دانند، به "کریستوفر الکساندر " باید اشاره نمود . گرچه الکساندر نظریات مفصلی در مورد طراحی شهری عنوان و راهکارهای مشخصی را برای اع تلاء کیفیت محیطی پیشنهاد و تجویز
می نماید، بااین حال وی اساساَ ارائه تعریف از "کیفیت طراحی شهری" را ممکن نمی داند! الکساندر برای اشاره به چنین کیفیتی، به گفته او "ریشه و بنیان هر شهر مطلوبی بوده، به آن سرزندگی،

کلیت و راحتی می بخشد"، از اصطلاح "کیفیت بدونِ ناممی کند، چرا که اعتقاد دارد چنین کیفیتی را نمی توان تعریف و نامگذاری نمود. 1 باید توجه داشت که علیرغم مشابهت لفظی برخی نظریات کریستوفر الکساندر یا آلدو روسی، نظیر ارزش بی زمان فرم ها یا الگوها، این دو متعلق به دو نحلۀ فکری کاملاَ متفاوت طراحی شهری هستند. 2 ب- تلقی "کیفیت طراحی شهری " به مشابه مقول ه ای کاملاَ ذهنی و سلیق ه ای که توسط ناظر ساخته شده و هیچ گونه ربطی با ساختار و خصوصیات کالبدی ندارد:
نظریه پردازان شهری دهه 1960 را، که عمدتاَ از خارج از ا نظباط های معماری و طراحی شهری به مسایل و معضلات شهری م ی پرداختند می توان د ر این گروه طبقه بندی نمود . ( امکان گراییِ
( environmental possibilism محیطیی (event) " یا "رویداد (phenomenon) " ج- تلقی "کیفیت طراحی شهری " به مثابه "پایدار میان خصوصیات کالبدی و محسوس محیط از یک سو (transaction) که در جریان داد و ستدی و الگوها و رمزهای فرهنگی و توانایی های ذهنی فرد ناظر از سوی دیگر، شکل می گیرد: نظریه پرداز ان تجربه گرای طراحی شهری همچون "لینچ " ، "اپلیارد "، "لنگ " و "نسر " را
می توان مهم ترین حامیان اینگونه تلقی از مفهوم کیفیت طراحی شهری دانست .بنابر تعریف ارائه شده توسط "جک نسر " : کیفیت طراحی شهری به عنوان یک مفهوم، از طریق به عرضه
گذاشته شدن خصوصیات مح سوس از طرف محیط کالبدی از یک سو و مورد ادراک، شن اخت و ارزیابی قرار گرفته شدن آنها توسط ناظر از سوی دیگر خلق می شود. 3
منابع:
1 Alexander, "The Timeless Way of Building", 1979, P.7.
2
برای اطلاعات بیشتر در مورد اختلاف نظری الکساندر و روسی ر .ک. به گلکار، تئوری های طراحی شهری : تحلیل گونه شناختی
تئوری ها، 1378
3 Nasar, "Urban Design Aesthetics", 1994, P. 377.

مرجع تخصصی معماری و معماران ایران معمــــــارفا